DOBÓR ZAWODOWY
Czym jest dobór zawodowy?
Dobór zawodowy jest jednym
z elementów optymalizacji warunków pracy. Polega on na wyborze najlepszego, z
punktu widzenia cech i predyspozycji, człowieka do wykonywania określonego
zawodu.
Rzetelny dobór zawodowy musi opierać się, z
jednej strony, na aktualnych informacjach o wymaganiach, jakie stawiają
poszczególne zawody, z drugiej zaś strony na metodach i narzędziach
umożliwiających pomiar i ocenę poziomu cech i sprawności człowieka, niezbędnych
do poprawnego i bezpiecznego wykonywania określonych prac i zawodów.
Dobór zawodowy do zawodów
trudnych i niebezpiecznych
Rola doboru zawodowego jest wyjątkowa w
przypadku zawodów trudnych i niebezpiecznych. Do tej kategorii prac zalicza się zawody i stanowiska wymagające szczególnej sprawności psychofizycznej,
w przypadku których praca wiąże się z zagrożeniem życia i/lub zdrowia osoby
wykonującej ją i/lub z zagrożeniem dla innych ludzi (Łuczak,
1998).
Zagrożenie
dla życia lub zdrowia wynikać może z następujących czynników:
-
charakteru wykonywanych czynności (np. praca tresera dzikich zwierząt,
policjanta),
-
obecności w środowisku pracy zagrożeń
fizycznych, takich jak np.
o żywioły (strażak, ratownik górski, górnik,
nurek,),
o materiały wybuchowe (saper),
o prąd elektryczny (monter pogotowia
energetycznego),
o praca na wysokości (monter konstrukcji
metalowych),
-
wysokiego poziomu obciążenia psychicznego np. w pracach monotonnych o znacznym stopniu
ryzyka i odpowiedzialności (elektroenergetyk nastawni)
-
konieczności obsługi urządzeń wymagających
szczególnych predyspozycji psychofizycznych (np. kierowca, pilot).
Znaczenie doboru zawodowego do zawodów
trudnych i niebezpiecznych ilustrują statystyki dotyczące liczby osób pracujących
w warunkach zagrożenia związanego z uciążliwością pracy oraz liczby
poszkodowanych w ciężkich i śmiertelnych wypadach przy pracy. W Pracowni
Psychologii Pracy CIOP przygotowany został wykaz cech i sprawności niezbędnych
i przydatnych w doborze osób do zawodów trudnych i niebezpiecznych (Łuczak, 1998).
Badania psychodiagnostyczne w
doborze zawodowym
W procesie doboru zawodowego, prowadzonego
pod kątem określania predyspozycji psychofizycznych człowieka, wykorzystuje się
wyniki badań psychodiagnostycznych. Ich celem jest poznanie człowieka pod kątem
jego sprawności psychomotorycznej, zdolności, zainteresowań, wiedzy i
umiejętności oraz cech osobowościowych i temperamentalnych.
Badania te przeprowadzane są przez
doświadczonych psychologów, przy pomocy odpowiednio dobranych testów
psychologicznych, które powinny spełniać wymagania psychometryczne (tzn.
powinny być trafne, rzetelne, wystandaryzowane i znormalizowane).
Procedury przyjęte w poszczególnych pracowniach
psychodiagnostycznych opierają się na rzetelnej wiedzy i długoletniej praktyce
zawodowej zatrudnionych tam specjalistów. Często jednak odczuwany jest brak
standardów badawczych bazujących na aktualnych charakterystykach zawodowych
oraz brak jest narzędzi badawczych spełniających podstawowe wymagania
psychometryczne i posiadających aktualne normy, co zmniejsza znacznie
możliwości poszczególnych pracowni w zakresie liczby obsłużonych osób
zgłaszających się po poradę a także utrudnia dokonanie rzetelnej diagnozy
psychologicznej.
Od kilku lat dostępne są na rynku polskim testy
psychologiczne w nowej formie: w wersji komputerowej. Zaletą tej formy jest
możliwość sprawniejszego prowadzenia badań, automatyczne opracowywanie wyników
i norm oraz ciągła (tzn. w miarę uzyskiwania nowych wyników badań) aktualizacja
norm. Wymienione cechy testów zwiększają możliwości pracowni
psychodiagnostycznych w zakresie liczby prowadzonych badań i objęcia nimi wszystkich
grup zawodowych, które tego wymagają. Wpływają również na rzetelność diagnozy
psychologicznej, co ma szczególne znaczenie w przypadku orzecznictwa o
przydatności do wykonywania prac trudnych i niebezpiecznych.
Działalność Pracowni w dziedzinie
doboru zawodowego
W Pracowni Psychologii Pracy CIOP od
kilkunastu lat prowadzone są prace walidacyjne nad narzędziami
psychodiagnostycznymi służącymi doborowi do prac trudnych i niebezpiecznych. Zapoczątkowane
je w naszym Instytucie w latach osiemdziesiątych (Franaszczuk i in. 1989).
Efektem tych prac było przygotowanie zestawu składającego się z 11 testów
psychologicznych, przydatnych w procesie selekcji osób do wykonywania zawodów
należących do tej grupy. Opracowanie to dotyczyło testów w wersji “papier-ołówek”.
W 1998 roku zakończono realizację projektu
SPR-1 nr IV.20.3 (04.10.30) pn.: “Dobór i
adaptacja zestawu technik psychodiagnostycznych, nawiązujących do wzoru U.E.,
dla doboru pracowników do prac trudnych i niebezpiecznych, jako podstawa
tworzenia wzorcowych pracowni psychodiagnostycznych”. W tym przypadku prace
walidacyjne dotyczyły narzędzi psychodiagnostycznych nowej generacji: testów
psychologicznych w wersji komputerowej. Wynikiem prac w tym zakresie była
charakterystyka psychometryczna czterech następujących testów psychologicznych:
Czas reakcji z wyborem, Tablice liczbowe,
Skala Jawnego Niepokoju i Kwestionariusz Typów Rannych-Wieczornych, która
pozwoliła na ocenę trzech pierwszych spośród wymienionych testów jako
przydatnych w doborze osób do zawodów trudnych i niebezpiecznych. Testy te
pozwalają na ocenę poziomu spostrzegawczości, podzielności i koncentracji
uwagi, refleksu oraz lęku traktowanego jako w miarę trwała dyspozycja
człowieka. Przygotowany został podręcznik do opracowanych testów (Łuczak i Sobolewski, 2000).
Z kolei, w 2001 roku zakończony został
kolejny projekt badawczy SPR-2 nr 0.10.28 pn.:
„Walidacja testów psychologicznych
dla potrzeb poradnictwa i doboru zawodowego do prac trudnych i
niebezpiecznych”. Efektem prac prowadzonych w tym zakresie jest opracowanie
psychometryczne kolejnych czterech komputerowych testów psychologicznych,
mierzących inne, niż wymienione już cechy i sprawności człowieka, niezbędne do
bezpiecznego wykonywania zawodów trudnych i niebezpiecznych. Są to następujące
testy: test inteligencji – SPM, test uwagi – SIGNAL, test pamięci GORSI oraz test koordynacji wzrokowo-ruchowej – 2 HAND.
Wymienione testy pochodzą z Wiedeńskiego Systemu Testów będącego zbiorem testów
psychologicznych, stosowanym w świecie jako narzędzie psychodiagnostyczne w
dziedzinie poradnictwa i doboru zawodowego. Przygotowywany jest podręcznik do
ww. testów.
Aktualnie realizowany projekt badawczy ma na
celu przygotowane do stosowania kolejnych testów pochodzących z Wiedeńskiego
Systemu Testów które pozwolą na określenie
poziomu takich cech i sprawności człowieka, jak wydajność pracy (test ALS) oraz ciągłość
uwagi (test Ciągłości uwagi). Cechy te stanowią jednak tylko część spośród
właściwości psychofizycznych, które są niezbędne do bezpiecznego wykonywania
prac trudnych i niebezpiecznych.
W ramach działalności związanej z doborem
zawodowym, w Pracowni Psychologii Pracy CIOP prowadzone są badania
psychologiczne kierowców oraz osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania
pojazdami, badania operatorów sprzętu budowlanego, kierowców wózków spalinowych
i akumulatorowych oraz badania powypadkowe.
Bibliografia
Opracowała: Anna Łuczak
Zobacz
także: Ofertę badań kierowców i kandydatów na
kierowców